Kielnia (/ˈtraʊ.əl/) w rękach archeologa jest jak zaufany pomocnik – malutki, lecz potężny instrument, który odkrywa starożytne tajemnice, jedno dobrze umieszczone zagłębienie na raz. To Sherlock Holmes wykopalisk, ujawniający wskazówki o przeszłości przy każdym delikatnym pociągnięciu.

Stojąc nad klif owymi mieszkaniami w Parku Narodowym Mesa Verde, mój syn Leka zapytał: „Jak myślisz, co ludzie, którzy tu mieszkali, robili każdego dnia, tato?" To pytanie cofnęło mnie do mojego dzieciństwa, kiedy po raz pierwszy natknąłem się na te miejsca przez ziarniste zdjęcia w dziecięcej encyklopedii na Filipinach. Wtedy kamienne pomieszczenia wykute w klifach wydawały się odległe i nieznajome, bardziej jak ciekawostki niż miejsca, w których prawdziwi ludzie kiedyś prowadzili zwyczajne życie.

Powiedziałem Lece, czego nauczyła mnie archeologia przez lata. Ludzie tutaj żyli podobnie jak my. Martwili się o jedzenie. Troszczyli się o rodzinę. Obserwowali pogodę, radzili sobie z suszą i niebezpieczeństwem oraz podejmowali decyzje w niepewności. Klify oferowały ochronę, ale codzienne życie toczyło się daleko poza kamiennymi murami, przez pola, źródła wody, szlaki i sąsiednie społeczności. To nie były statyczne ani znikłe społeczeństwa. Były to społeczności rdzennej ludności podejmujące decyzje, adaptujące się do zmian i kształtujące swoje przyszłości w sposób, który wciąż ma znaczenie dzisiaj.

Prace archeologiczne pokazują, że społeczności Pueblo przodków zaczęły osiedlać się w regionie Mesa Verde około 600 r. n.e., budując głęboką wiedzę o rolnictwie, architekturze i przemieszczaniu się po krajobrazie. Same klifowe mieszkania pojawiły się znacznie później, głównie w XII i na początku XIII wieku. Kiedy przedłużające się susze wywierały presję na uprawy i wodę, ludzie zdecydowali się przenieść. To nie był upadek ani porażka. To była reorganizacja. Potomne społeczności Pueblo pozostają związane z tymi miejscami, przypominając nam, że Mesa Verde to nie tylko ruina, ale część żywej historii rdzennej ludności.

Nasza rodzina ma zwyczaj takich wycieczek samochodowych, pakując się do samochodu, aby odwiedzić parki narodowe i miejsca historyczne. To chwile, które dzielimy razem, ale to także sposób, w jaki nasze dzieci poznają świat. Spacerowanie po tych miejscach pozwala historii i środowisku ożyć, nie jako opowieściom zamkniętym w podręcznikach czy filmach dokumentalnych, ale jako krajobrazom ukształtowanym przez ludzkie decyzje w czasie.

Robienie zdjęć zamiast uczenia się

Dorastając na Filipinach, spotykałem miejsca takie jak Mesa Verde tylko w książkach lub filmach. Kraj ma niezwykłe krajobrazy kulturowe i różnorodność ekologiczną, jednak wiele z tych miejsc pozostaje trudnych do doświadczenia w sposób, który pomaga młodym ludziom połączyć historię, kulturę, środowisko i codzienne życie. 

Ta luka ujawnia się w małych, ale wymownych sposób. Niektóre niedawno promowane atrakcje „dziedzictwa" ilustrują, jak łatwo dobre intencje mogą przekształcić się w wystawę bez kontekstu. Wiele takich miejsc przyciąga uwagę i zwiedzających, odzwierciedlając chęć połączenia się z historią. Jednocześnie dziedzictwo może oddalić się od historycznego zrozumienia, gdy interpretacja i trwałe zaangażowanie edukacyjne są ograniczone lub nie istnieją. Kiedy tak się dzieje, złożone historie ryzykują zredukowanie do atrakcyjności wizualnej, zamiast bycia rozumianymi jako przeżyte doświadczenia kształtowane w czasie.

Gdy interpretacja pozostaje płytka, wizyty często koncentrują się na robieniu zdjęć zamiast nauce. Miejsca stają się tłem dla obrazów, a nie miejscami do zadawania pytań. Nie odzwierciedla to braku ciekawości, ale braku wskazówek. Bez dostępnych narracji i ram edukacyjnych, zwiedzający pozostają z obrazami zamiast zrozumienia, a głębsze historie podejmowania decyzji i życia społecznego pozostają poza zasięgiem wzroku.

Ten kontrast staje się bardziej widoczny, gdy zestawimy go z tym, jak dziedzictwo było wspierane instytucjonalnie w innych miejscach. W Stanach Zjednoczonych system parków narodowych został zbudowany przez ustawodawstwo i wyraźne zobowiązanie do edukacji publicznej. Nawet jeśli ten fundament jest dzisiaj coraz bardziej kwestionowany, pokazuje, jak dziedzictwo może być traktowane jako dobro publiczne, a nie jako uznaniowy wydatek. Interpretacja, badania i dostęp są rozumiane jako część zarządzania.

Filipiny już mają ważne fundamenty, które mogłyby wspierać podobne podejście. Obejmują one Narodowy Zintegrowany System Obszarów Chronionych i prawa chroniące dziedzictwo kulturowe oraz uczestnictwo w Światowym Dziedzictwie UNESCO. Mogą one zapewnić ramy do traktowania krajobrazów naturalnych i kulturowych jako wspólnych odpowiedzialności narodowych, kierowanych badaniami i zaangażowaniem publicznym. Wyzwanie polega na przekształceniu tych ram w trwałą, znaczącą praktykę w terenie.

Filipiny mają wiele miejsc, do których można podejść w ten sposób. Bagna Agusan kryją długie historie życia opartego na rzece i sezonowych wędrówkach. Jaskinie Tabon i otaczające je krajobrazy łączą archeologię, ekologię i świat morski. W Bicol teren ukształtowany przez wulkan Mayon opowiada historie osadnictwa, rolnictwa, erupcji i odbudowy przez wieki. Te miejsca dokumentują, jak ludzie żyli z niepewnością i zmianami, nie tylko jako malownicze tła.

Aby miejsca takie jak te mogły w znaczący sposób łączyć się z teraźniejszością, archeologia również musi zmienić sposób, w jaki mówi. Zbyt często przeszłość jest przedstawiana jako historia straty lub upadku. To ujęcie tworzy dystans i sprawia, że historia wydaje się skończona. Kiedy przesuwamy uwagę na to, jak ludzie zarządzali zasobami i podejmowali zbiorowe decyzje pod presją, przeszłość staje się łatwiejsza do odniesienia. Staje się zapisem rozwiązywania problemów, a nie znikania.

Kiedy Leka zapytał, co ludzie robili każdego dnia w Mesa Verde, naprawdę pytał, jak ludzie żyli z niepewnością i jak podejmowali decyzje w zmieniających się środowiskach. To dokładnie taki rodzaj pytania, które archeologia może nam pomóc zadać. Filipiny mają krajobrazy i przeżyte doświadczenie, aby tworzyć miejsca, w których młodzi ludzie mogą zadawać te same pytania o swoją własną przeszłość.

Dziedzictwo jest często traktowane jako drugorzędne, gdy codzienne przetrwanie wydaje się pilniejsze, gdy presja, aby zarobić na życie, sprawia, że ochrona wydaje się luksusem. Jednak krajobrazy i historie niosą wiedzę o tym, jak ludzie przetrwali niedostatek i zarządzali ryzykiem. Gdy dziedzictwo jest podejściem jako edukacja, a nie jako dekoracja, i jako wspólna odpowiedzialność, a nie ograniczenie, może pomóc kształtować rozwój turystyki i rozwoju. Tworzenie przestrzeni łączących historię, ziemię, ekologię i przeżyte doświadczenie zapewnia następnemu pokoleniu więcej niż informacje. Daje im perspektywę i sposób myślenia o tym, jak ich własne wybory ukształtują przyszłość. – Rappler.com

Stephen B. Acabado jest profesorem antropologii na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles. Kieruje Projektami Archeologicznymi Ifugao i Bicol, programami badawczymi angażującymi interesariuszy społeczności. Dorastał w Tinambac, Camarines Sur.