Podsumowanie
Część 1 | Od „wojen Moro" do autonomii: Wieki oporu i walki o samodzielność 

LANAO DEL SUR, Filipiny – Historia rzadko porusza się w linii prostej. Na Mindanao posuwała się naprzód przez cykle krzywd, odwetu i nietrwałych kompromisów. To, co rozpoczęło się wieki wcześniej jako opór wobec obcych rządów, do końca XX wieku przerodziło się w o wiele bardziej intymny i brutalny konflikt — toczony nie między imperium a pograniczem, ale między ludźmi z tego samego archipelagu.

Polityka państwowa, wstrząsy demograficzne i ciężka ręka dyktatora przekształciły długo tlejące napięcia w otwartą wojnę. Pojawiły się milicje, masakry umocniły tożsamości, a język oporu ewoluował od buntu do dżihadu. 

Jednak z tego skrwawionego krajobrazu wyłoniły się także poważne próby uregulowania politycznego, porozumienia obiecujące autonomię, choć okazały się skomplikowane. Droga od powstania do samodzielności miała być długa, podzielona i niedokończona.

Ale na długo przed tym, jak takie negocjacje mogły się ukształtować, przemoc na miejscu przybrała już mroczniejszy obrót. Jedną z najbardziej notorycznych grup, które pojawiły się w tym okresie, było tzw. Stowarzyszenie Porywaczy Ziemi Ilonggo, lepiej znane pod złowrogą ksywką „Ilaga" (w języku Bisaya „szczur").

Założona w 1970 roku, ta ekstremistyczna grupa funkcjonowała niewiele więcej niż jako prywatna milicja, działając w porozumieniu z nieistniejącą już Policją Filipińską, by terroryzować społeczności muzułmańskie pod pozorem przeciwdziałania rosnącemu powstaniu.

Brutalność Ilaga nieuchronnie sprowokowała zbrojne odpowiedniki Moro — tzw. „Czarne Koszule" i „Barrakudy" — i tak Mindanao pogrążyło się w błędnym kole sekciarskiej rzezi, gdzie każde okrucieństwo rodziło kolejne.

W rezultacie wezwanie do niepodległości rozgorzało ponownie i było wspierane przez dżihad, ofiarny czyn w islamie, potrzebny do obrony swojej wiary aż do śmierci. Zostało to potwierdzone utworzeniem Narodowego Frontu Wyzwolenia Moro (MNLF) pod przywództwem Nur Misuariego tuż po ogłoszeniu stanu wojennego.

To był „dżihad", powiedział Misbah Laguindab, który walczył w ramach Dywizji Szybkiego Reagowania III MNLF. „Walczyliśmy o naszą ziemię, społeczność i ludzi przeciwko bezpodstawnym roszczeniom i atakom".

Dla wielu muzułmanów nigdy nie byli Moro aż do przybycia Hiszpanów, według Ayeshy Merdeki Alonto, kierowniczki Centrum Dziedzictwa Kulturowego Meranaw na Uniwersytecie Stanowym Mindanao. Dla nich słowo „Moro" niesie 400 lat muzułmańskiej historii na Mindanao. Byli muzułmanami — Iranunami, którzy nigdy nie poddali się kolonizacji.

Uśpiona świadomość Moro się przebudziła i napędzała opór.

„Nieludzkie czyny [i] masakra naszych bliskich, kobiet i dzieci zmusiły nas do wykonania dżihadu", powiedział Hasim Adalig, który służył jako dowódca dywizji MNLF.

Obietnica autonomii

Podczas pierwszej administracji Marcosa wynegocjowano zawieszenie broni poprzez rządowe rozmowy pokojowe, które zakończyły się Porozumieniem z Trypolisu z 1976 roku, obiecującym autonomię dla 13 prowincji i dziewięciu miast na Mindanao.

Dwa autonomiczne regiony — prekursorzy nieistniejącego już Autonomicznego Regionu Muzułmańskiego Mindanao (ARMM) po EDSA — zostały utworzone w latach 70. Region IX z okresu stanu wojennego obejmował Basilan, Sulu, Tawi-Tawi, Zamboanga del Norte i Zamboanga del Sur. Tymczasem Region XII obejmował Lanao del Norte, Lanao del Sur, Maguindanao (obecnie Maguindanao del Sur i Maguindanao del Norte), North Cotabato (obecnie prowincja Cotabato) i Sultan Kudarat.

Administracja Marcosa upierała się, że te regiony spełniły Porozumienie z Trypolisu, ale MNLF odrzucił to twierdzenie, argumentując, że dyktator nigdy nie zamierzał honorować układu i dążył jedynie do podziału ludności muzułmańskiej.

Spór między Misuarim a jego zastępcą, Salamatem Hashimem, następnie rozłamał ruch. Hashim utworzył oddzielną frakcję — Muzułmański Front Wyzwolenia Islamskiego Moro (MILF), który wyłonił się jako bardziej rygorystycznie islamski i skoncentrowany na autonomii, a nie całkowitej niepodległości.

Dwie administracje po obaleniu Marcosa w 1986 roku rząd i MNLF podpisały porozumienie pokojowe za prezydentury Fidela Ramosa. Układ z 1996 roku, który nie obejmował MILF jako strony, doprowadził do utworzenia ARMM, a Misuari został jego pierwszym regionalnym gubernatorem.

ARMM został później zastąpiony przez dzisiejszy Autonomiczny Region Bangsamoro w Muzułmańskim Mindanao (BARMM), ustanowiony w 2019 roku w ramach porozumienia pokojowego z 2014 roku między rządem zmarłego prezydenta Benigno Aquino III a MILF.

Samodzielność

To, co rozpoczęło się jako walka zbrojna, dawno przekroczyło pole bitwy. Ewoluowało w prawną walkę o uznanie, a następnie w żmudną pracę nad budowaniem autonomicznego rządu i świadczeniem usług publicznych.

ARMM został zastąpiony przez BARMM kierowany przez MILF, potężny autonomiczny i głównie muzułmański region, ale wciąż pod stałym nadzorem Manili.

Abdullah powiedział, że interwencja Manili w sprawy polityczne, społeczne i ekonomiczne siedmioletniego regionu pozostaje wyzwaniem, z którym ludność Bangsamoro nadal się zmierza.

„To historyczne przejawy i niesprawiedliwości, które muszą być uznane", powiedział Abdullah.

Opóźnione wybory parlamentarne, zarzucana korupcja, słabe rządy, utrzymująca się bieda, niedorozwój i ciągłe zagrożenia bezpieczeństwa — wszystko to pokazuje, że autonomia jest daleka od kompletności.

BARMM jeszcze nie przeprowadził swoich pierwszych regionalnych wyborów parlamentarnych od czasu utworzenia. Pierwotnie zaplanowane na 2022 rok, głosowanie zostało przełożone na maj 2025 roku, następnie na październik, potem na marzec 2026 roku. Teraz, jeśli propozycje w Kongresie przetrwają legislacyjne przeszkody, może to w końcu nastąpić we wrześniu 2026 roku.

Przesunięcie w 2022 roku było spowodowane zagrożeniem COVID-19 i lockdownami; kolejne przesunięcia wynikały z kwestii prawnych wynikających z decyzji Sądu Najwyższego w 2024 roku, która wykluczyła Sulu — kolebkę islamu na Filipinach i samą prowincję, w której rozpoczęła się walka Moro — z BARMM.

„Sfrustrowany to zbyt mało, by opisać moją troskę o to, co dzieje się w Bangsamoro dzisiaj, co rozpoczęło się, gdy wykluczono Sulu, a reszta poszła za tym", powiedziała liderka młodzieży Bangsamoro, Amaliah Sultanbatao-Abantas.

Przyszłość Bangsamoro spoczywa w rękach parlamentu regionu, którego członkowie jeszcze nie zostali wybrani. Bez prawdziwej reprezentacji i odpowiedzialności, sprawiedliwe i uczciwe Bangsamoro pozostaje nieuchwytnym marzeniem dla ludzi w regionie. – Rappler.com