Những điều bạn cần biết về các cuộc đàm phán ASEAN-Trung Quốc về Quy tắc Ứng xử ở Biển Đông

MANILA, Philippines – Các cuộc đàm phán giữa ASEAN và Trung Quốc về Bộ quy tắc ứng xử (COC) tại Biển Đông đã kéo dài hơn hai thập kỷ, nhấn mạnh cả sự phức tạp của các tranh chấp lãnh thổ và hàng hải cũng như nhu cầu cấp thiết trong việc tạo ra các hướng dẫn để quản lý tranh chấp hàng hải và ngăn chặn xung đột vũ trang.

COC được đề xuất nhằm thiết lập các quy tắc để ngăn chặn sự cố và giảm căng thẳng tại Biển Đông, nơi một số quốc gia thành viên ASEAN và Trung Quốc khẳng định các yêu sách chồng chéo.

Tiến trình đàm phán 

Nỗ lực thúc đẩy Bộ quy tắc ứng xử bắt đầu từ giữa những năm 1990, sau những căng thẳng liên tục tại Biển Đông.

Năm 1988, Trung Quốc và Việt Nam giao tranh tại Đá Gạc Ma thuộc Quần đảo Trường Sa, nơi hơn 60 thủy thủ Việt Nam thiệt mạng. Năm 1995, Trung Quốc chiếm đóng Đá Vành Khăn mà Philippines tuyên bố chủ quyền và năm sau đó, các tàu hải quân Trung Quốc đã giao chiến kéo dài một tiếng rưỡi với các tàu tuần tra của hải quân Philippines.

ASEAN mong muốn có một khuôn khổ khu vực khuyến khích kiềm chế và ngăn các tranh chấp leo thang thành xung đột vũ trang. Nỗ lực đó đã dẫn đến việc ký kết Tuyên bố về Ứng xử của các Bên tại Biển Đông (DOC) vào tháng 11 năm 2002. Thoả thuận này không có ràng buộc pháp lý, nhưng nó quan trọng vì ASEAN và Trung Quốc chính thức đồng ý hướng tới một Bộ quy tắc ứng xử chi tiết và hiệu quả hơn.

Tiến độ sau năm 2002 diễn ra đặc biệt chậm. Các cuộc tham vấn vẫn tiếp tục, nhưng các cuộc đàm phán thường bị đình trệ do căng thẳng khu vực, lợi ích quốc gia khác nhau và bất đồng về mức độ ràng buộc của COC.

Một bước đột phá xảy ra vào năm 2018, khi ASEAN và Trung Quốc thống nhất về Văn bản Đàm phán Dự thảo Thống nhất, tổng hợp các đề xuất từ tất cả các bên. Lần đọc đầu tiên của dự thảo được hoàn thành vào năm 2019, và lần đọc thứ hai diễn ra vào năm 2023. Mặc dù các vòng đàm phán này giúp làm rõ các lập trường, nhưng các vấn đề chính vẫn chưa được giải quyết. 

Vào tháng 7 năm 2023, ASEAN và Trung Quốc đã thông qua các hướng dẫn để đẩy nhanh đàm phán và đặt mục tiêu hoàn thiện COC trong vòng ba năm, hoặc trước tháng 7 năm 2026

Năm 2025, các cuộc đàm phán đã bước vào lần đọc thứ ba, với các nhà đàm phán cuối cùng giải quyết những gọi là "vấn đề quan trọng," bao gồm liệu COC có ràng buộc về mặt pháp lý hay không, phạm vi địa lý của nó, nó sẽ liên quan như thế nào đến DOC hiện có, và các điều khoản sẽ được định nghĩa ra sao trong bộ quy tắc. 

Điều gì đang bị đe dọa

Bộ quy tắc ứng xử vẫn chưa hoàn thành, ngay cả khi căng thẳng tại Biển Đông tiếp tục gia tăng. Các cuộc chạm trán giữa tàu Philippines và Trung Quốc đang xảy ra thường xuyên hơn, khiến các tranh chấp trở nên rõ ràng hơn và khiến một số người lo lắng, đặc biệt là những người dân đánh cá làm việc trong khu vực tranh chấp.

Đối với các quốc gia như Philippines, kết quả của các cuộc đàm phán có thể quyết định liệu có các quy tắc rõ ràng hơn, ít cuộc chạm trán rủi ro và bạo lực hơn, và tôn trọng luật pháp quốc tế nhiều hơn, bao gồm UNCLOS hay không. Nếu không có một thoả thuận có ý nghĩa và cùng có lợi, khoảng cách giữa các cuộc đàm phán trên bàn và căng thẳng trên biển có thể còn mở rộng hơn nữa, khiến nhiều sinh mạng và sinh kế gặp rủi ro hơn. – Arianne dela Cruz/Rappler.com